Políticas, Usos e Formação para a Integração da Inteligência Artificial Generativa
Análise Documental em Universidades Públicas Espanholas
DOI:
https://doi.org/10.25749/sis.44988Palavras-chave:
inteligência artificial, inteligência artificial generativa, universidades públicas, análise de conteúdoResumo
Esta investigação analisa a resposta institucional de três universidades públicas espanholas (Universidade Jaume I, Universidade de València e Universidade de Lleida) perante a emergência da Inteligência Artificial Generativa (IAGen). A partir de uma análise qualitativa de 26 documentos institucionais processados no software ATLAS.ti, examinam‑se normativas e diretrizes orientadas para a regulação da sua expansão no ensino superior. Os resultados revelam uma dependência acentuada dos marcos regulatórios europeus em detrimento de uma normatividade interna ainda incipiente. A abordagem vigente é de natureza preventiva, centrando‑se na integridade académica, na transparência e na consolidação de boas práticas. Embora se promovam usos pedagógicos críticos e a literacia ética, as instituições encontram‑se numa fase de transição para políticas mais substantivas. Persistem desafios prementes, como a limitada inclusão do pessoal técnico na formulação de políticas e a ausência de protocolos claros que garantam a sustentabilidade institucional.
Downloads
Referências
ADIA. (2025, Noviembre 3). Intel·ligència artificial (IA) aplicada a la docència a la UdL. Universidad de Lleida. https://adia.udl.cat/ca/
ALLEA. (2023). Código europeo de conducta para la integridad en la investigación. Edición revisada 2023. All European Academies. https://doi.org/10.26356/ECOC-Spanish
AlumniSAUJI. (2025, Septiembre 10). Introducció a les intel·ligències artificials generatives. Gemini, ChatGPT i altres. Universidad Jaume I. https://www.uji.es/serveis/alumnisauji/base/formacio/formacio-alumni/reservori2526/microcursos/IAgeneratives/
Beneite-Martí, J. (2023, Junio 28). Ética de la Inteligencia artificial aplicada a la educación. SFPIE, Universidad de València [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=k_8C830tFss
Biblioguies UV (2025, Noviembre). Inteligencia Artificial. Universidad de València. https://uv-es.libguides.com/IA
Biblioteca i Documentació. (2025). Ús de la IA. Universidad de Lleida. https://biblioguies.udl.cat/treballs-ade/ia
Cano-Orón, L. & López-Meri, A. (2024). Introducción al uso de la IA en periodismo. Guía de referencias y modos de uso. Universidad de València. https://doi.org/10.7203/PUV-OA-696-9
Cardona, S. (2024, Diciembre 10). Implicaciones Éticas de la Inteligencia Artificial en el Ámbito Educativo Universitario. Ciclo de Conferencias "Ética para el desarrollo social, profesional y científico". Universidad de València. https://media.uv.es/video/675845203f3220adfc277485
CENT. (2025a, Enero 7). Recomanacions sobre l’ús de la IA generativa per a l’estudiantat. Universidad Jaume I. https://cent.uji.es/pub/ia-estudiantat/
CENT. (2025b, Septiembre 1). Observacions sobre l’impacte dels serveis de detecció de plagi en les universitats. Universidad Jaume I. https://cent.uji.es/pub/serveis-deteccio-plagi/
CENT. (2025c, Noviembre 5). Recomanacions sobre l’ús de la IA generativa en la docència i l’avaluació. Universidad Jaume I. https://cent.uji.es/pub/ia-docencia/
CENT (2025d, Noviembre 7). Seminario IA y universidad: siete miradas para transformar la universidad. Universidad Jaume I. https://cent.uji.es/pub/seminario-ia-linda-castaneda/
Chan, C. K. Y. & Tsi, L. H. Y. (2024). Will generative AI replace teachers in higher education? A study of teacher and student perceptions. Studies in Educational Evaluation, 83, 101395. https://doi.org/10.1016/j.stueduc.2024.101395
Comisión Europea. (2019, April 8th). Directrices éticas para una IA fiable. https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/library/ethics-guidelines-trustworthy-ai
Comisión Europea. (2020, February 20th). LIBRO BLANCO sobre la inteligencia artificial - un enfoque europeo orientado a la excelencia y la confianza. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/ES/ALL/?uri=CELEX:52020DC0065
Comisión Europea. (2022). Directrices éticas sobre el uso de la Inteligencia Artificial (IA) y los datos en la educación y formación para los educadores. https://op.europa.eu/publication-detail/-/publication/d81a0d54-5348-11ed-92ed-01aa75ed71a1
Comisión Europea. (2025). El Código de buenas prácticas de IA de uso general. https://digital-strategy.ec.europa.eu/es/policies/contents-code-gpai
Consell de Direcció. (2024). Directrius de la Universitat Jaume I sobre l’ús ètic i responsable de la Intel·ligència artificial generativa (IAG) en l’àmbit acadèmic. Universidad Jaume I. https://ujiapps.uji.es/ade/rest/storage/PQ78IBHSNLDOTJULUG57UHUIE8UQLUKB
Cosgrove, J. & Cachia, R. (2025). DigComp 3.0: European Digital Competence Framework - Fifth Edition. Publications Office of the European Union. https://data.europa.eu/doi/10.2760/0001149
Cotino, L. (2024, junio). Guía práctica ¿Cómo abrir los algoritmos públicos? (Versión 1.0). Universidad de València. https://www.uv.es/cotino/publicaciones/Versioncotinoimagenes.pdf
Elken, M. (2024). Collaborative design of governance instruments in higher education. Studies in Higher Education, 49(6), 1095-1106. https://doi.org/10.1080/03075079.2023.2258905
Equip ICE. (2025a). Guia: Explorant la Intel·ligència Artificial (IA). Universidad de Lleida. https://doi.org/10.21001/explorant.intelligencia.artificial.2025
Equip ICE. (2025b). Explorem la Intel·ligència Artificial. Universidad de Lleida. https://www.ice.udl.cat/ca/equips/explorem-la-intelligencia-artificial-eia/
Esteve, F., Cela, J. M., & de Benito, B. (2019). DBR: una estrategia metodológica para investigar en tecnología educativa. In M. Gisbert, V. Esteve & J. L. Lázaro (Ed.), ¿Cómo abordar la educación del futuro? Conceptualización, desarrollo y evaluación desde la competencia digital docente (pp. 79-92). Barcelona: Octaedro.
Feenstra, R., & Lancis, J. (2025). Codi de bones pràctiques en investigació i doctorat 2025. Universidad Jaume I. https://ujiapps.uji.es/ade/rest/storage/9J21MZPWJOVFYMWCPXXYHRFFCUZJ0BM5
Flores-Vivar, J. M., & García-Peñalvo, F. J. (2023). Reflections on the ethics, potential, and challenges of artificial intelligence in the framework of quality education (SDG4). Comunicar, 74, 37-47. https://doi.org/10.3916/C74-2023-03
Floridi, L., Cowls, J., Beltrametti, M., Chatila, R., Chazerand, P., Dignum, V., Luetge, C., Madelin, R., Pagallo, U., Rossi, F., Schafer, B., Valcke, P., & Vayena, E. (2018). AI4People—An Ethical Framework for a Good AI Society: Opportunities, Risks, Principles, and Recommendations. Minds & Machines, 28, 689-707. https://doi.org/10.1007/s11023-018-9482-5
García-Peñalvo, F. J., Llorens-Largo, F., & Vidal, J. (2024). The new reality of education in the face of advances in generative artificial intelligence. RIED. Revista Iberoamericana de Educación a Distancia, 27(1), 9-39. https://doi.org/10.5944/ried.27.1.37716
Ghimire, A., & Edwards, J. (2024). From guidelines to governance: A study of AI policies in education. arXiv. https://doi.org/10.48550/arXiv.2403.15601
Gibbs, G. (2012). El análisis de datos cualitativos en investigación cualitativa. Morata.
González Fernández, M. O., Romero-López, M. A., Sgreccia, N. F., & Latorre Medina, M. J. (2025). Marcos normativos para una IA ética y confiable en la educación superior: estado de la cuestión. RIED-Revista Iberoamericana de Educación a Distancia, 28(2), 181-208. https://doi.org/10.5944/ried.28.2.43511
Guía Básica. (2024). ¿Qué es la IA generativa y cómo usarla en educación universitaria? Universidad de València. https://www.uv.es/mkdocs/doc_mk/Pautas_para_un_uso_adecuado_y_etico_de_la_IA_en_la_docencia_universitaria.pdf
Hinojosa, J., Catacora, E., & Mamani, J. E. (2024). Bitácora de Herramientas Digitales. La Inteligencia Artificial en la investigación y las producciones académicas. Científica Digital. https://doi.org/10.37885/978-65-5360-555-8
Holmes, W., Bialik, M., & Fadel, C. (2022). Artificial intelligence in education: Promise and implications for teaching & learning. Center for Curriculum Redesign. https://curriculumredesign.org/our-work/artificial-intelligence-in-education/
Jin, Y., Yan, L., Echeverria, V., Gašević, D., & Martinez-Maldonado, R. (2025). Generative AI in higher education: A global perspective of institutional adoption policies and guidelines. Computers and Education: Artificial Intelligence, 8, 100348. https://doi.org/10.1016/j.caeai.2024.100348
JRC - Joint Research Centre (2024). DigComp 3.0: The European Digital Competence Framework for Citizens. https://joint-research-centre.ec.europa.eu/projects-and-activities/education-and-training/digital-transformation-education/digital-competence-framework-digcomp/digcomp-30_en
Krippendorff, K. (2019). Content analysis. (4th Edition). SAGE Publications, Inc. https://doi.org/10.4135/9781071878781
LABCOM (2025a, Diciembre 15). Generadors de contingut per IA -nivell avançat-. Universidad Jaume I. https://www.uji.es/institucional/estructura/entitats/labcom/base/docenciaiformacio/cursos/IA/ia2/
LABCOM (2025b, Diciembre 15). Generadors de contingut per IA -nivell iniciació-. Universidad Jaume I. https://www.uji.es/institucional/estructura/entitats/labcom/base/docenciaiformacio/cursos/IA/ia1/
Lim, W. M., Gunasekara, A., Pallant, J. L., Pallant, J. I., & Pechenkina, E. (2023). Generative AI and the future of education: Ragnarök or reformation? A paradoxical perspective from management educators. The International Journal of Management Education, 21(2), 100790. https://doi.org/10.1016/j.ijme.2023.100790
Llorens, F., Vidal, J., & García-Peñalvo, F.J. (2023, Diciembre 8). Ya llegó, ya está aquí, y nadie puede esconderse: La inteligencia artificial generative en educación. Aula Magna 2.0 [Blog]. https://cuedespyd.hypotheses.org/14389
Mahmud, M. M., Monib, W. K., Qazi, A., Wong, S. F., Ramachandiran, C. R., & Azizan, S. N. (2025). Developing AI Education Competency Framework: A Systematic Literature Review. Open Praxis, 17(4), 730-748. https://doi.org/10.55982/openpraxis.17.4.1012
McPhee, S. W., & Jerowsky, M. (2025). Beyond technical skills: a pedagogical perspective on fostering critical engagement with generative AI in university classrooms. Frontiers in Education. Sec. Digital Learning Innovations, 10. https://doi.org/10.3389/feduc.2025.1593278
MECE. (2021). Plan nacional de competencias digitales. (España Digital 2025). Ministerio de Economía, Comercio y Empresa. https://portal.mineco.gob.es/recursosarticulo/mineco/ministerio/ficheros/210127_plan_nacional_de_competencias_digitales.pdf
Miao, F., Holmes, W., Huang, R., & Zhang, H. (2021). AI and Education. Guidance for Policy-Makers. UNESCO. https://doi.org/10.54675/PCSP7350
Molina-Carmona, R., & García-Peñalvo, F. J. (2025). Safeguarding Knowledge: Ethical Artificial Intelligence Governance in the University Digital Transformation. In E. Vendrell Vidal, U. R. Cukierman & M. E. Auer (Eds.), Advanced Technologies and the University of the Future. Lecture Notes in Networks and Systems (Vol. 1140, pp. 201-220). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-031-71530-3_14
Oncioiu, I., & Bularca, A. R. (2025). Artificial Intelligence Governance in Higher Education: The Role of Knowledge-Based Strategies in Fostering Legal Awareness and Ethical Artificial Intelligence Literacy. Societies, 15(6), 144. https://doi.org/10.3390/soc15060144
Peláez-Sánchez, I. C., Velarde-Camaqui, D., & Glasserman-Morales, L. D. (2024). The impact of large language models on higher education: exploring the connection between AI and Education 4.0. Frontiers in Education. Sec. Leadership in Education, 9, 1392091. https://doi.org/10.3389/feduc.2024.1392091
Peña-Ortiz, R. (2024, Julio 4). Enseñar y aprender a interactuar inteligentemente con nuestro asistente artificial: ChatGPT, Copilot, Gemini,... Presentación en la Universidad de Verano del Rincón de Ademuz. Universidad de València. https://www.uv.es/catpaisatge/Ense%C3%B1ar_aprender_%20interactuar_inteligentemente_asistente_artificial.pdf
Rectorat. (2025, Marzo 13). Instrucció per a l'ús de la Intel·ligència Artificial Generativa (IAG) a la docència. Universitat de Lleida. https://www.udl.cat/export/sites/universitat-lleida/ca/udl/norma/.galleries/docs/Personal_academic/Instruccio_usos_IAG-2-1.pdf
Roller, M. R., & Lavrakas, P. J. (2015). Applied qualitative research design: A total quality framework approach. The Guilford Press.
SAAD. (2025, Julio n.d.). Activitat docent universitària i TIC. Universidad de Lleida. https://www.saad.udl.cat/ca/noticies/
SCP. (2025, Abril 30). Intel·ligència Artificial [Audio podcast]. Universidad Jaume I. https://www.uji.es/com/investigacio/docs/podcast-comboi-viatge-per-la-ciencia/intelligencia-artificial/transcripcio/
Selwyn, N. (2022). The future of AI and education: Some cautionary notes. European Journal of Education, 57(4), 620-631. https://doi.org/10.1111/ejed.12532
Sullivan, M., Kelly, A., & McLaughlan, P. (2023). ChatGPT in higher education: Considerations for academic integrity and student learning. Journal of Applied Learning and Teaching, 6(1), 31-40. https://ro.ecu.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=3501&context=ecuworks2022-2026
UFIE. (2025, Julio). La Intel·ligència Artificial (IA) generativa en la docència universitària. Universidad Jaume I. https://www.uji.es/serveis/ufie/base/formapdi/pfp/historicPFP/2025-26/ia25-2/
UNE. (2023). Ingeniería del software. Requisitos y evaluación de la calidad de los productos de software (SQuaRE). Modelo de calidad de datos (UNE-ISO/IEC 25012:2023). https://www.une.org/encuentra-tu-norma/busca-tu-norma/norma?c=N0071618
UNESCO. (2022). Recomendación sobre la ética de la inteligencia artificial. UNESDOC Digital Library.
UNESCO. (2023a). Oportunidades y desafíos de la era de la inteligencia artificial para la educación superior: una introducción para los actores de la educación superior. UNESDOC Digital Library. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000386670_spa
UNESCO. (2023b). La IA generativa y el futuro de la educación. UNESDOC Digital Library. https://doi.org/10.54675/ACWQ6815
UNESCO. (2024). Guía para el uso de IA generativa en educación e investigación. UNESDOC Digital Library. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000389227
UNESCO. (2025a). Marco de competencias para docentes en materia de IA. UNESDOC Digital Library. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000393813
UNESCO. (2025b). Marco de competencias para estudiantes en materia de IA. UNESDOC Digital Library. https://doi.org/10.54675/EKCU4552
Unión Europea / Parlamento Europeo y Consejo (2024). Reglamento (EU) 2024/1689, de 13 de junio de 2024, por el que se establecen normas armonizadas en materia de inteligencia artificial. http://data.europa.eu/eli/reg/2024/1689/oj
Universitat de Lleida. (2025, Diciembre 2). La UdL en xifres. https://www.udl.cat/ca/udl/xifres/#sections-tab-1
Universitat de València. (2025, Diciembre). En xifres. https://www.uv.es/uvweb/gerencia/ca/una-universitat-global/xifres-1285915706894.html
Universitat Jaume I. (2025, Diciembre 12). La Universitat Jaume I en xifres. https://www.uji.es/institucional/uji/presentacio/xifres/
Vicerectorat d'Estratègia Digital i TIC. (2024, Junio n.d.). Regulació en l’ús de la Intel·ligència Artificial (IA). Universitat de Lleida. https://www.udl.cat/ca/organs/vicerectors/vgptgas/estrategiadigital/regulacioia/
Villajos, E., & Soriano, A. (2024, Abril 23). Talleres prácticos para enseñar a usar la inteligencia artificial a los universitarios. Universitat de València. https://www.uv.es/uvweb/unidad-cultura-cientifica-innovacion-catedra-divulgacion-ciencia/es/the-conversation/talleres-practicos-ensenar-usar-inteligencia-artificial-universitarios-1286096356772/GasetaRecerca.html?id=1286377930538
Vivas Urias, M. D., & Ruiz Rosillo, M. A. (Coords.). (2025). Inteligencia artificial generativa. Buenas prácticas docentes en educación superior. Octaedro. https://doi.org/10.36006/09648-1
Weaver, K. D. (2024). The artificial intelligence disclosure (AID) framework: An introduction. College & Research Libraries News, 85(10), 407-411. https://doi.org/10.5860/crln.85.10.407
Wise, B., Emerson, L., Van Luyn, A., Dyson, B., Bjork, C., & Thomas, S. E. (2024). A scholarly dialogue: Writing scholarship, authorship, academic integrity and the challenges of AI. Higher Education Research & Development, 43(3), 578-590. https://doi.org/10.1080/07294360.2023.2280195
Wu, Y., Zhang, L., & Carroll, J. (2024). AI Governance in Higher Education: Case Studies of Guidance at Big Ten Universities. Future Internet 2024, 16(10), 354. https://doi.org/10.3390/fi16100354
Downloads
Publicado
Edição
Secção
Licença
Direitos de Autor (c) 2026 Sisyphus – Revista de Educação

Este trabalho encontra-se publicado com a Creative Commons Atribuição-NãoComercial 4.0.
O Copyright (c) pertence à Sisyphus – Journal of Education. No entanto, encorajamos que os artigos publicados na revista sejam publicados noutros lugares, desde que seja solicitada a autorização da Sisyphus e os autores integrem a nossa citação de fonte original e um link para o nosso site.
Política de auto-arquivo
É permitido aos autores o auto-arquivo da versão final publicada dos seus artigos em repositórios institucionais, temáticos ou páginas web pessoais e institucionais.
Subscritor DORA
O Instituto de Educação da Universidade de Lisboa, editor da Sisyphus, é um dos subscritores da Declaração de São Francisco sobre Avaliação da Investigação (DORA).


