Políticas, Usos y Formación para la Integración de la Inteligencia Artificial Generativa
Análisis Documental en Universidades Públicas Españolas
DOI:
https://doi.org/10.25749/sis.44988Palabras clave:
inteligencia artificial, inteligencia artificial generativa, universidades públicas, análisis de contenidoResumen
Esta investigación analiza la respuesta de tres universidades públicas españolas (Universidad Jaume I, Universidad de València y Universidad de Lleida) ante la Inteligencia Artificial Generativa (IAGen). Mediante un análisis cualitativo de 26 documentos institucionales procesados con ATLAS.ti, se examinan normativas y guías orientadas a regular su expansión en la educación superior. Los resultados muestran una dependencia de los marcos europeos y una normativa interna aún incipiente. El enfoque actual es preventivo, centrado en la integridad académica y las buenas prácticas. Aunque se promueven usos pedagógicos críticos y la alfabetización ética, las universidades se encuentran en una fase de transición hacia políticas más concretas. Persisten desafíos importantes, como la escasa inclusión del personal técnico en las políticas y la falta de protocolos claros para la sostenibilidad institucional.
Descargas
Citas
ADIA. (2025, Noviembre 3). Intel·ligència artificial (IA) aplicada a la docència a la UdL. Universidad de Lleida. https://adia.udl.cat/ca/
ALLEA. (2023). Código europeo de conducta para la integridad en la investigación. Edición revisada 2023. All European Academies. https://doi.org/10.26356/ECOC-Spanish
AlumniSAUJI. (2025, Septiembre 10). Introducció a les intel·ligències artificials generatives. Gemini, ChatGPT i altres. Universidad Jaume I. https://www.uji.es/serveis/alumnisauji/base/formacio/formacio-alumni/reservori2526/microcursos/IAgeneratives/
Beneite-Martí, J. (2023, Junio 28). Ética de la Inteligencia artificial aplicada a la educación. SFPIE, Universidad de València [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=k_8C830tFss
Biblioguies UV (2025, Noviembre). Inteligencia Artificial. Universidad de València. https://uv-es.libguides.com/IA
Biblioteca i Documentació. (2025). Ús de la IA. Universidad de Lleida. https://biblioguies.udl.cat/treballs-ade/ia
Cano-Orón, L. & López-Meri, A. (2024). Introducción al uso de la IA en periodismo. Guía de referencias y modos de uso. Universidad de València. https://doi.org/10.7203/PUV-OA-696-9
Cardona, S. (2024, Diciembre 10). Implicaciones Éticas de la Inteligencia Artificial en el Ámbito Educativo Universitario. Ciclo de Conferencias "Ética para el desarrollo social, profesional y científico". Universidad de València. https://media.uv.es/video/675845203f3220adfc277485
CENT. (2025a, Enero 7). Recomanacions sobre l’ús de la IA generativa per a l’estudiantat. Universidad Jaume I. https://cent.uji.es/pub/ia-estudiantat/
CENT. (2025b, Septiembre 1). Observacions sobre l’impacte dels serveis de detecció de plagi en les universitats. Universidad Jaume I. https://cent.uji.es/pub/serveis-deteccio-plagi/
CENT. (2025c, Noviembre 5). Recomanacions sobre l’ús de la IA generativa en la docència i l’avaluació. Universidad Jaume I. https://cent.uji.es/pub/ia-docencia/
CENT (2025d, Noviembre 7). Seminario IA y universidad: siete miradas para transformar la universidad. Universidad Jaume I. https://cent.uji.es/pub/seminario-ia-linda-castaneda/
Chan, C. K. Y. & Tsi, L. H. Y. (2024). Will generative AI replace teachers in higher education? A study of teacher and student perceptions. Studies in Educational Evaluation, 83, 101395. https://doi.org/10.1016/j.stueduc.2024.101395
Comisión Europea. (2019, April 8th). Directrices éticas para una IA fiable. https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/library/ethics-guidelines-trustworthy-ai
Comisión Europea. (2020, February 20th). LIBRO BLANCO sobre la inteligencia artificial - un enfoque europeo orientado a la excelencia y la confianza. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/ES/ALL/?uri=CELEX:52020DC0065
Comisión Europea. (2022). Directrices éticas sobre el uso de la Inteligencia Artificial (IA) y los datos en la educación y formación para los educadores. https://op.europa.eu/publication-detail/-/publication/d81a0d54-5348-11ed-92ed-01aa75ed71a1
Comisión Europea. (2025). El Código de buenas prácticas de IA de uso general. https://digital-strategy.ec.europa.eu/es/policies/contents-code-gpai
Consell de Direcció. (2024). Directrius de la Universitat Jaume I sobre l’ús ètic i responsable de la Intel·ligència artificial generativa (IAG) en l’àmbit acadèmic. Universidad Jaume I. https://ujiapps.uji.es/ade/rest/storage/PQ78IBHSNLDOTJULUG57UHUIE8UQLUKB
Cosgrove, J. & Cachia, R. (2025). DigComp 3.0: European Digital Competence Framework - Fifth Edition. Publications Office of the European Union. https://data.europa.eu/doi/10.2760/0001149
Cotino, L. (2024, junio). Guía práctica ¿Cómo abrir los algoritmos públicos? (Versión 1.0). Universidad de València. https://www.uv.es/cotino/publicaciones/Versioncotinoimagenes.pdf
Elken, M. (2024). Collaborative design of governance instruments in higher education. Studies in Higher Education, 49(6), 1095-1106. https://doi.org/10.1080/03075079.2023.2258905
Equip ICE. (2025a). Guia: Explorant la Intel·ligència Artificial (IA). Universidad de Lleida. https://doi.org/10.21001/explorant.intelligencia.artificial.2025
Equip ICE. (2025b). Explorem la Intel·ligència Artificial. Universidad de Lleida. https://www.ice.udl.cat/ca/equips/explorem-la-intelligencia-artificial-eia/
Esteve, F., Cela, J. M., & de Benito, B. (2019). DBR: una estrategia metodológica para investigar en tecnología educativa. In M. Gisbert, V. Esteve & J. L. Lázaro (Ed.), ¿Cómo abordar la educación del futuro? Conceptualización, desarrollo y evaluación desde la competencia digital docente (pp. 79-92). Barcelona: Octaedro.
Feenstra, R., & Lancis, J. (2025). Codi de bones pràctiques en investigació i doctorat 2025. Universidad Jaume I. https://ujiapps.uji.es/ade/rest/storage/9J21MZPWJOVFYMWCPXXYHRFFCUZJ0BM5
Flores-Vivar, J. M., & García-Peñalvo, F. J. (2023). Reflections on the ethics, potential, and challenges of artificial intelligence in the framework of quality education (SDG4). Comunicar, 74, 37-47. https://doi.org/10.3916/C74-2023-03
Floridi, L., Cowls, J., Beltrametti, M., Chatila, R., Chazerand, P., Dignum, V., Luetge, C., Madelin, R., Pagallo, U., Rossi, F., Schafer, B., Valcke, P., & Vayena, E. (2018). AI4People—An Ethical Framework for a Good AI Society: Opportunities, Risks, Principles, and Recommendations. Minds & Machines, 28, 689-707. https://doi.org/10.1007/s11023-018-9482-5
García-Peñalvo, F. J., Llorens-Largo, F., & Vidal, J. (2024). The new reality of education in the face of advances in generative artificial intelligence. RIED. Revista Iberoamericana de Educación a Distancia, 27(1), 9-39. https://doi.org/10.5944/ried.27.1.37716
Ghimire, A., & Edwards, J. (2024). From guidelines to governance: A study of AI policies in education. arXiv. https://doi.org/10.48550/arXiv.2403.15601
Gibbs, G. (2012). El análisis de datos cualitativos en investigación cualitativa. Morata.
González Fernández, M. O., Romero-López, M. A., Sgreccia, N. F., & Latorre Medina, M. J. (2025). Marcos normativos para una IA ética y confiable en la educación superior: estado de la cuestión. RIED-Revista Iberoamericana de Educación a Distancia, 28(2), 181-208. https://doi.org/10.5944/ried.28.2.43511
Guía Básica. (2024). ¿Qué es la IA generativa y cómo usarla en educación universitaria? Universidad de València. https://www.uv.es/mkdocs/doc_mk/Pautas_para_un_uso_adecuado_y_etico_de_la_IA_en_la_docencia_universitaria.pdf
Hinojosa, J., Catacora, E., & Mamani, J. E. (2024). Bitácora de Herramientas Digitales. La Inteligencia Artificial en la investigación y las producciones académicas. Científica Digital. https://doi.org/10.37885/978-65-5360-555-8
Holmes, W., Bialik, M., & Fadel, C. (2022). Artificial intelligence in education: Promise and implications for teaching & learning. Center for Curriculum Redesign. https://curriculumredesign.org/our-work/artificial-intelligence-in-education/
Jin, Y., Yan, L., Echeverria, V., Gašević, D., & Martinez-Maldonado, R. (2025). Generative AI in higher education: A global perspective of institutional adoption policies and guidelines. Computers and Education: Artificial Intelligence, 8, 100348. https://doi.org/10.1016/j.caeai.2024.100348
JRC - Joint Research Centre (2024). DigComp 3.0: The European Digital Competence Framework for Citizens. https://joint-research-centre.ec.europa.eu/projects-and-activities/education-and-training/digital-transformation-education/digital-competence-framework-digcomp/digcomp-30_en
Krippendorff, K. (2019). Content analysis. (4th Edition). SAGE Publications, Inc. https://doi.org/10.4135/9781071878781
LABCOM (2025a, Diciembre 15). Generadors de contingut per IA -nivell avançat-. Universidad Jaume I. https://www.uji.es/institucional/estructura/entitats/labcom/base/docenciaiformacio/cursos/IA/ia2/
LABCOM (2025b, Diciembre 15). Generadors de contingut per IA -nivell iniciació-. Universidad Jaume I. https://www.uji.es/institucional/estructura/entitats/labcom/base/docenciaiformacio/cursos/IA/ia1/
Lim, W. M., Gunasekara, A., Pallant, J. L., Pallant, J. I., & Pechenkina, E. (2023). Generative AI and the future of education: Ragnarök or reformation? A paradoxical perspective from management educators. The International Journal of Management Education, 21(2), 100790. https://doi.org/10.1016/j.ijme.2023.100790
Llorens, F., Vidal, J., & García-Peñalvo, F.J. (2023, Diciembre 8). Ya llegó, ya está aquí, y nadie puede esconderse: La inteligencia artificial generative en educación. Aula Magna 2.0 [Blog]. https://cuedespyd.hypotheses.org/14389
Mahmud, M. M., Monib, W. K., Qazi, A., Wong, S. F., Ramachandiran, C. R., & Azizan, S. N. (2025). Developing AI Education Competency Framework: A Systematic Literature Review. Open Praxis, 17(4), 730-748. https://doi.org/10.55982/openpraxis.17.4.1012
McPhee, S. W., & Jerowsky, M. (2025). Beyond technical skills: a pedagogical perspective on fostering critical engagement with generative AI in university classrooms. Frontiers in Education. Sec. Digital Learning Innovations, 10. https://doi.org/10.3389/feduc.2025.1593278
MECE. (2021). Plan nacional de competencias digitales. (España Digital 2025). Ministerio de Economía, Comercio y Empresa. https://portal.mineco.gob.es/recursosarticulo/mineco/ministerio/ficheros/210127_plan_nacional_de_competencias_digitales.pdf
Miao, F., Holmes, W., Huang, R., & Zhang, H. (2021). AI and Education. Guidance for Policy-Makers. UNESCO. https://doi.org/10.54675/PCSP7350
Molina-Carmona, R., & García-Peñalvo, F. J. (2025). Safeguarding Knowledge: Ethical Artificial Intelligence Governance in the University Digital Transformation. In E. Vendrell Vidal, U. R. Cukierman & M. E. Auer (Eds.), Advanced Technologies and the University of the Future. Lecture Notes in Networks and Systems (Vol. 1140, pp. 201-220). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-031-71530-3_14
Oncioiu, I., & Bularca, A. R. (2025). Artificial Intelligence Governance in Higher Education: The Role of Knowledge-Based Strategies in Fostering Legal Awareness and Ethical Artificial Intelligence Literacy. Societies, 15(6), 144. https://doi.org/10.3390/soc15060144
Peláez-Sánchez, I. C., Velarde-Camaqui, D., & Glasserman-Morales, L. D. (2024). The impact of large language models on higher education: exploring the connection between AI and Education 4.0. Frontiers in Education. Sec. Leadership in Education, 9, 1392091. https://doi.org/10.3389/feduc.2024.1392091
Peña-Ortiz, R. (2024, Julio 4). Enseñar y aprender a interactuar inteligentemente con nuestro asistente artificial: ChatGPT, Copilot, Gemini,... Presentación en la Universidad de Verano del Rincón de Ademuz. Universidad de València. https://www.uv.es/catpaisatge/Ense%C3%B1ar_aprender_%20interactuar_inteligentemente_asistente_artificial.pdf
Rectorat. (2025, Marzo 13). Instrucció per a l'ús de la Intel·ligència Artificial Generativa (IAG) a la docència. Universitat de Lleida. https://www.udl.cat/export/sites/universitat-lleida/ca/udl/norma/.galleries/docs/Personal_academic/Instruccio_usos_IAG-2-1.pdf
Roller, M. R., & Lavrakas, P. J. (2015). Applied qualitative research design: A total quality framework approach. The Guilford Press.
SAAD. (2025, Julio n.d.). Activitat docent universitària i TIC. Universidad de Lleida. https://www.saad.udl.cat/ca/noticies/
SCP. (2025, Abril 30). Intel·ligència Artificial [Audio podcast]. Universidad Jaume I. https://www.uji.es/com/investigacio/docs/podcast-comboi-viatge-per-la-ciencia/intelligencia-artificial/transcripcio/
Selwyn, N. (2022). The future of AI and education: Some cautionary notes. European Journal of Education, 57(4), 620-631. https://doi.org/10.1111/ejed.12532
Sullivan, M., Kelly, A., & McLaughlan, P. (2023). ChatGPT in higher education: Considerations for academic integrity and student learning. Journal of Applied Learning and Teaching, 6(1), 31-40. https://ro.ecu.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=3501&context=ecuworks2022-2026
UFIE. (2025, Julio). La Intel·ligència Artificial (IA) generativa en la docència universitària. Universidad Jaume I. https://www.uji.es/serveis/ufie/base/formapdi/pfp/historicPFP/2025-26/ia25-2/
UNE. (2023). Ingeniería del software. Requisitos y evaluación de la calidad de los productos de software (SQuaRE). Modelo de calidad de datos (UNE-ISO/IEC 25012:2023). https://www.une.org/encuentra-tu-norma/busca-tu-norma/norma?c=N0071618
UNESCO. (2022). Recomendación sobre la ética de la inteligencia artificial. UNESDOC Digital Library.
UNESCO. (2023a). Oportunidades y desafíos de la era de la inteligencia artificial para la educación superior: una introducción para los actores de la educación superior. UNESDOC Digital Library. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000386670_spa
UNESCO. (2023b). La IA generativa y el futuro de la educación. UNESDOC Digital Library. https://doi.org/10.54675/ACWQ6815
UNESCO. (2024). Guía para el uso de IA generativa en educación e investigación. UNESDOC Digital Library. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000389227
UNESCO. (2025a). Marco de competencias para docentes en materia de IA. UNESDOC Digital Library. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000393813
UNESCO. (2025b). Marco de competencias para estudiantes en materia de IA. UNESDOC Digital Library. https://doi.org/10.54675/EKCU4552
Unión Europea / Parlamento Europeo y Consejo (2024). Reglamento (EU) 2024/1689, de 13 de junio de 2024, por el que se establecen normas armonizadas en materia de inteligencia artificial. http://data.europa.eu/eli/reg/2024/1689/oj
Universitat de Lleida. (2025, Diciembre 2). La UdL en xifres. https://www.udl.cat/ca/udl/xifres/#sections-tab-1
Universitat de València. (2025, Diciembre). En xifres. https://www.uv.es/uvweb/gerencia/ca/una-universitat-global/xifres-1285915706894.html
Universitat Jaume I. (2025, Diciembre 12). La Universitat Jaume I en xifres. https://www.uji.es/institucional/uji/presentacio/xifres/
Vicerectorat d'Estratègia Digital i TIC. (2024, Junio n.d.). Regulació en l’ús de la Intel·ligència Artificial (IA). Universitat de Lleida. https://www.udl.cat/ca/organs/vicerectors/vgptgas/estrategiadigital/regulacioia/
Villajos, E., & Soriano, A. (2024, Abril 23). Talleres prácticos para enseñar a usar la inteligencia artificial a los universitarios. Universitat de València. https://www.uv.es/uvweb/unidad-cultura-cientifica-innovacion-catedra-divulgacion-ciencia/es/the-conversation/talleres-practicos-ensenar-usar-inteligencia-artificial-universitarios-1286096356772/GasetaRecerca.html?id=1286377930538
Vivas Urias, M. D., & Ruiz Rosillo, M. A. (Coords.). (2025). Inteligencia artificial generativa. Buenas prácticas docentes en educación superior. Octaedro. https://doi.org/10.36006/09648-1
Weaver, K. D. (2024). The artificial intelligence disclosure (AID) framework: An introduction. College & Research Libraries News, 85(10), 407-411. https://doi.org/10.5860/crln.85.10.407
Wise, B., Emerson, L., Van Luyn, A., Dyson, B., Bjork, C., & Thomas, S. E. (2024). A scholarly dialogue: Writing scholarship, authorship, academic integrity and the challenges of AI. Higher Education Research & Development, 43(3), 578-590. https://doi.org/10.1080/07294360.2023.2280195
Wu, Y., Zhang, L., & Carroll, J. (2024). AI Governance in Higher Education: Case Studies of Guidance at Big Ten Universities. Future Internet 2024, 16(10), 354. https://doi.org/10.3390/fi16100354
Descargas
Publicado
Número
Sección
Licencia
Derechos de autor 2026 Sisyphus – Revista de Educación

Esta obra está bajo una licencia internacional Creative Commons Atribución-NoComercial 4.0.
Copyright (c) es propiedad de Sisyphus – Journal of Education. Sin embargo, alentamos que los artículos publicados en la revista se publiquen en otro lugar, siempre que se solicite el permiso de Sisyphus y los autores incorporen nuestra cita original y un enlace a nuestra página web.
Política de Autoarchivo
Los autores pueden autoarchivar la versión final publicada de sus artículos en repositorios institucionales, temáticos o páginas web personales e institucionales.
Suscriptor de DORA
El Instituto de Educação de la Universidade de Lisboa, editor de Sisyphus, es uno de los suscriptores de la Declaración de San Francisco sobre la Evaluación de la Investigación (DORA).


